Η Τέχνη της Μνήμης

lonnisuemain

(ή το ταξίδι ενός καλλιτέχνη μέσα από την αμνησία)

Του Michael D. Lemonick

(Μετάφραση – Επιμέλεια κειμένου: Χρήστος Θ. Παναγόπουλος)

Όταν συναντά κανείς για πρώτη φορά από κοντά την Λόνι Σου Τζόνσον, χρειάζεται λίγο χρόνο μέχρι να αντιληφθεί πως κάτι δεν πάει καλά. Σε υποδέχεται με ένα γλυκό, παράξενα παιδικό χαμόγελο, ιδίως για μια γυναίκα που έχει ήδη πατήσει τα 60.

«Γεια! Θέλεις να δεις τα σκίτσα μου;», σου λέει με χαρά καθώς σε αντικρίζει για πρώτη φορά. Σκέφτομαι να πάω για λίγο στο διπλανό δωμάτιο. Μόλις επιστρέφω, με αντικρίζει με την ίδια ακριβώς χαρά και με την ίδια ακριβώς κουβέντα. Σαν να με έβλεπε για πρώτη φορά. Θα μπορούσε κανείς να σκεφτεί στιγμιαία ότι πάσχει από κάποια νοητική στέρηση. Όμως τα πράγματα δεν είναι ακριβώς έτσι. Όχι τουλάχιστον για έναν άνθρωπο που μέχρι πρότινος και για περισσότερα από 20 χρόνια ζωγράφιζε με εξαιρετική μαεστρία σκίτσα για περιοδικά όπως το New Yorker και το Time.

beforeafter

Το πριν και το μετά. Η αρρώστια στέρησε από την Λόνι Σου τις αναμνήσεις, όχι όμως και το πάθος της για την τέχνη της ζωγραφικής.

Φόβος στο σκοτάδι

Πρωτοχρονιά του 2007. Το τηλέφωνο χτυπά νωρίς το πρωί στο σπίτι της 95χρονης Μάγκι Τζόνσον, μητέρα της Λόνι Σου. Τόσο αυτή όσο και η κόρη της, Αλίν, δεν θα μπορούσαν σε καμία περίπτωση να φανταστούν αυτό που τους περίμενε. Η Λόνι Σου είχε μεταφερθεί εσπευσμένα στο νοσοκομείο, σε κωματώδη κατάσταση. Οι γιατροί έχουν διαγνώσει κεραυνοβόλο ιογενή εγκεφαλίτιδα και δεν της δίνουν ελπίδες ζωής.

Σε πείσμα αυτών των δυσμενών προβλέψεων, η Λόνι Σου ξυπνά. Όμως δεν είναι πια η ίδια. Η εγκεφαλίτιδα έχει προκαλέσει σοβαρή ζημιά στον εγκέφαλό της, παραλύοντας ένα καίριο σημείο: τη μνήμη της. Όπως εξηγούν οι νευροεπιστήμονες του πανεπιστημίου Τζον Χόπκινς, η ασθένεια στέρησε από την άλλοτε δυνατή και μαχητική καλλιτέχνιδα τις αναμνήσεις της. «Θυμάται ότι ο Τζον Φίτζεραλντ Κέννεντι υπήρξε πρόεδρος των ΗΠΑ, αλλά δείχνει σαν να μη ξέρει τίποτε σχετικά με τη δολοφονία του. Θυμάται πώς να διαβάσει σολφέζ, να παίξει βιόλα, αλλά δεν μπορεί να θυμηθεί πως είχε αποκτήσει δίπλωμα πιλότου σε μονοκινητήρια αεροσκάφη. Μπορεί να αναγνωρίσει τα σκίτσα της στο New Yorker, αλλά δεν μπορεί πλέον να ζωγραφίζει στο ίδιο μοτίβο.

Ωστόσο, τόσο η οικογένειά της όσο και η ίδια δεν το βάζουν κάτω. Μέσα από μια δύσκολη διαδικασία φυσιοθεραπειών και ειδικών ασκήσεων, η Λόνι Σου επανέρχεται σταδιακά μέσα στα επόμενα χρόνια. Αρωγός της σε αυτή την προσπάθεια ήταν και πάλι η τέχνη της ζωγραφικής. Φτιάχνει σχέδια που θυμίζουν σταυρόλεξα και ακροστιχίδες, τα οποία αρχικά ως άσκηση τη βοηθούν να έρθει ξανά σε επαφή, με όλα όσα η αρρώστια της στέρησε.

Το 2011, μάλιστα, πραγματοποιήθηκε στις ΗΠΑ μια σπουδαία έκθεση προς τιμήν της υπό την ονομασία “Παζλ του μυαλού: Το ταξίδι ενός καλλιτέχνη μέσα από την αμνησία”, όπου εκτέθηκε μια μεγάλη σειρά από τα έργα της, αναδεικνύοντας το πριν και το μετά, την ιστορία πριν και αμέσως μετά την αρρώστια της.

Με τη βοήθεια της τεχνολογίας αλλά και με την ισχυρή θέληση της Λόνι Σου να παραμένει για ώρες ακίνητη προκειμένου να εξεταστεί από τους επιστήμονες δύο μεγάλων πανεπιστημίων, του Πρίνστον και του Τζον Χόπκινς, η επιστήμη ίσως μπορέσει να απαντήσει σε ένα πιο αφηρημένο ερώτημα: Πώς είναι να χάνει κάποιος τόσες πολλές αναμνήσεις σχετικά με τη ζωή του αλλά και τον κόσμο; Εάν το ποιος είσαι είναι, εν μέρει, ένα αμάλγαμα, μια σύνθεση πραγμάτων που έχεις βιώσει ως εμπειρίες – τους ανθρώπους που αγάπησες, τα μέρη όπου έζησες, τα βάσανα που πέρασες – τότε είσαι άραγε ο εαυτός σου, όταν όλα αυτά έχουν σβηστεί;

Ο εαυτός σου, αν και δεν μπορεί να εκφραστεί με λόγια, είναι, εντούτοις, φθαρτός, το παράγωγο μιας σειράς νευροχημικών αντιδράσεων που δημιουργούν ερεθίσματα μέσω ζωντανών ιστών. Το πώς διαχωρίζουμε τις δύο διαστάσεις, τη βιολογική και την εμπειρική, τον εγκέφαλο και τον κατά πολύ λιγότερο γνωστό ανθρώπινο νου, κράτησε ξάγρυπνους τους φιλοσόφους για χιλιετίες ολόκληρες. Η Λόνι Σου Τζόνσον, παρά την εκτεταμένη ζημιά που έχει υποστεί στο υλικό κομμάτι του εαυτού της, ίσως θα μπορούσε να μας βοηθήσει, ώστε να καταλάβουμε καλύτερα το άυλο κομμάτι του δικού μας εαυτού.

Ωστόσο, δίνει και ένα μάθημα ζωής: πως τίποτα και ποτέ δεν μπορεί να σταματήσει την ανθρώπινη δραστηριότητα και δημιουργία. Αρκεί να υπάρχει θέληση για ζωή.

Πηγές: TIME, Bloomberg

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *